Image

Dziecko jest w domu. W rękach trzyma telefon. Czy jest bezpieczne?


Uczymy dzieci, żeby nie otwierały drzwi nieznajomym. Ale czy wiemy, kto kontaktuje się z nimi przez ekran? Publikujemy zdjęcia z przedszkola, lecz czy zastanawiamy się, jakie informacje ujawniają one obcym osobom? Włączamy kontrolę rodzicielską, ale czy dziecko odważy się nam powiedzieć, jeśli ktoś je przestraszy lub zacznie szantażować?

Bezpieczeństwo cyfrowe zaczyna się na długo przed tym, zanim dziecko dostanie własny smartfon. Dotyczy każdego dorosłego w jego otoczeniu: rodziców, nauczycieli wychowania przedszkolnego i osób zarządzających placówkami edukacyjnymi.

Naszym rozmówcą jest Wasyl Fiłonenko, trener i metodyk organizacji pozarządowej Dignity Online. Wyjaśnia, które zagrożenia bagatelizujemy, co zmienia sztuczna inteligencja, dlaczego zamknięta grupa dla rodziców nie gwarantuje ochrony zdjęć i jak reagować, gdy dziecko otrzyma niebezpieczną wiadomość. Rozmawiamy również o tym, czego można uczyć przedszkolaki bez korzystania z urządzeń oraz jak budować zaufanie, dzięki któremu zwrócą się po pomoc.

Czy dziecko wie, do kogo się zwrócić, gdy coś w internecie je przestraszy? I co my, dorośli, możemy zrobić już dziś, żeby czuło się chronione? Od tych pytań zaczyna się nasza rozmowa.


Panie Wasylu, jak trafił pan do tematu bezpieczeństwa dzieci w internecie i czym zajmuje się pan dziś w Dignity Online?

Zacząłem pracować w organizacji w sierpniu 2022 roku. W tamtym czasie uczyłem historii i podstaw prawa, ale czułem, że sama praca nauczyciela mi nie wystarcza. Chciałem się rozwijać i znaleźć jeszcze inny sposób, by być przydatnym Ukrainie. Bycie nauczycielem jest oczywiście wspaniałe, jednak twój bezpośredni wpływ ogranicza się do określonego grona uczniów. Chciałem dotrzeć do większej liczby osób.

Zadawałem sobie pytanie: co mogę zrobić, gdzie mogę być potrzebny? Wtedy zobaczyłem, że organizacja pozarządowa #stop_sexтинг - tak wówczas nazywała się Dignity Online - szuka osoby, która będzie uczyć nauczycieli o bezpieczeństwie w internecie. Zostałem przyjęty i od tamtej pory pracuję w organizacji.

Z czasem moja praca się zmieniała. Jestem bardzo wdzięczny naszej założycielce i dyrektorce generalnej, Anastasii Diakowej, za otwartość na propozycje. Kiedy chciałem opracować coś nowego albo prowadzić szkolenia dla innych grup odbiorców, te inicjatywy otrzymywały wsparcie.

Dziś opracowuję lekcje, podręczniki, poradniki i programy szkoleniowe dla dzieci i dorosłych: rodziców, nauczycieli, psychologów, pracowników socjalnych, pracowników służb zajmujących się sprawami dzieci oraz policjantów pracujących z nieletnimi. Jednym z projektów, z których jestem szczególnie dumny, jest lekcja dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, w której przygotowaniu uczestniczyłem.

W tym roku zacząłem również sam prowadzić badania. Nie tylko więc szukam informacji, form i metod nauczania jako metodyk, ale też badam, jak zmienia się ukraińskie środowisko internetowe.

Jeśli porównać sytuację z początku mojej pracy z tym, co mamy teraz, to różnica jest jak między dniem a nocą. Na pierwszy rzut oka wszystko może wydawać się bardzo podobne. Ale kiedy zagłębisz się w temat, widzisz, jak wiele już się zmieniło i nadal się zmienia.

W warunkach wojny musimy reagować tu i teraz, szukać nowych sposobów pracy z dziećmi, uwzględniać ich doświadczenia oraz wpływ tego, co przeżywają, na zdrowie psychiczne i fizyczne. Trudno znaleźć coś, z czym można porównać doświadczenia dzieci żyjących w czasie pełnoskalowej wojny.

Stopniowo przeszedłem więc drogę od osoby, która przychodziła opowiadać o bezpieczeństwie w internecie, do osoby, która sama prowadzi badania, dzieli się ich wynikami i angażuje innych w tę pracę. Szuka ludzi myślących podobnie i prelegentów na całym świecie, bo to naprawdę ważny temat.

Jedno z moich ulubionych pytań podczas szkoleń brzmi: „Kiedy należy zacząć uczyć dzieci bezpieczeństwa w internecie?”. Odpowiadam: „Wczoraj”.

Co warto wiedzieć o Dignity Online: komu pomagacie i nad jakimi projektami pracujecie?

Nasza organizacja pozarządowa działa od 2018 roku. Realizujemy projekty w kilku obszarach: komunikacji, rzecznictwa i edukacji.

Żeby pokazać skalę naszej działalności: przez ponad siedem lat przeszkoliliśmy ponad milion osób - dzieci, rodziców, nauczycieli, psychologów, pracowników socjalnych i funkcjonariuszy organów ścigania. Zrealizowaliśmy ponad 30 programów, opracowaliśmy 70 kursów, przeprowadziliśmy około 150 szkoleń i przygotowaliśmy ponad 30 filmów edukacyjnych. Udzieliliśmy bezpośredniego wsparcia ponad 900 osobom, które doświadczyły przemocy, a ponad tysiąc dzieci otrzymało pomoc za pośrednictwem naszych chatbotów. Przygotowaliśmy również 120 nastolatków do prowadzenia zajęć dla rówieśników.

W 2021 roku dzięki naszej pracy w Ukrainie wprowadzono odpowiedzialność karną za grooming internetowy. Obecnie pracujemy nad polityką krajową dotyczącą środowiska cyfrowego: w ramach memorandum z Ministerstwem Transformacji Cyfrowej opracowaliśmy rekomendacje do Krajowej strategii ochrony praw dzieci w środowisku cyfrowym oraz planu działań służącego jej realizacji. Podczas przygotowywania rekomendacji omówiliśmy je z naszą Radą Dziecięcą i uwzględniliśmy głos dzieci w dokumentach końcowych.

Od 2020 roku prowadzimy ogólnokrajowe badania dotyczące bezpieczeństwa dzieci w internecie. Najnowsze, z 2026 roku, objęło 5737 uczniów w wieku 6-17 lat oraz 1076 rodziców przedszkolaków. Wykazało, że 54% uczniów w ciągu poprzedniego roku doświadczyło cyberprzemocy, 74% przynajmniej raz widziało w internecie drastyczne obrazy wojny, a 3,6% otrzymało propozycje udziału w ryzykownych lub nielegalnych działaniach.

Spośród naszych międzynarodowych współprac wyróżniłbym dwie ważne inicjatywy: Take It Down oraz platformę Internet Watch Foundation, czyli IWF. Pomagają przeciwdziałać rozpowszechnianiu intymnych zdjęć osób niepełnoletnich i materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie dzieci. IWF jest jedną z wiodących organizacji na świecie w tej dziedzinie.

W obszarze edukacji opracowaliśmy ponad 14 lekcji dotyczących różnych wymiarów bezpieczeństwa - od seksualnego wykorzystywania osób niepełnoletnich w internecie po bezpieczeństwo poza siecią w czasie wojny.

Na początku pełnoskalowej inwazji ludzie potrzebowali pomocy w odzyskaniu poczucia stabilności. Od września 2022 roku pracowaliśmy nad materiałami dla nauczycieli dotyczącymi tego, jak w tym czasie dbać o własne zdrowie psychiczne i wspierać dzieci.

Nauczyciele to moja główna grupa odbiorców. Za ich pośrednictwem możemy dotrzeć zarówno do dzieci, jak i do rodziców. Dziś zawód nauczyciela obejmuje znacznie więcej niż samą edukację. Moim zdaniem w obecnych warunkach cele edukacyjne nie zawsze mogą być na pierwszym miejscu.

Jednym z naszych najnowszych projektów jest internetowy kurs bezpieczeństwa w sieci dla policjantów pracujących z nieletnimi. Stale uzupełniamy go o nowe rozdziały i tematy.

Od 2025 roku rozwijamy kampanię „Nie daj się nabrać. Wykorzystują cię”, poświęconą przeciwdziałaniu werbowaniu nastolatków przez internet w czasie wojny. Współpracujemy z pionem prewencji ds. nieletnich Policji Narodowej, Służbą Bezpieczeństwa Ukrainy oraz Biurem Prokuratora Generalnego. W naszych webinarach dla nauczycieli uczestniczyło prawie 15 tysięcy osób, a w lekcjach zatwierdzonych przez Ministerstwo Edukacji i Nauki - ponad 89 tysięcy dzieci. Kampania otrzymała Osvitoria Award 2026 i zdobyła międzynarodową nagrodę Anthem Awards.

Poza szkoleniami pracujemy z dziećmi i rodzicami również w mniej typowych formatach. Stworzyliśmy pierwszą na świecie przygodę w wirtualnej rzeczywistości przedstawiającą doświadczenia dziecka, które padło ofiarą przemocy w internecie, oraz pierwszego w Ukrainie chatbota oferującego wsparcie nastolatkom. Dla najmłodszych jest bajka „Happy i jej supermoc”. Dla rodziców - wspierany przez Disney podcast „Dobrych rodziców się nie blokuje” oraz książka naszej założycielki Anastasii Diakowej „Dzieci i rodzice w internecie”.

Kolejny projekt to sześć lekcji w Minecraft Education, stworzonych wspólnie z naszymi partnerami GoITeens. Zbudowali oni świat gry na podstawie naszych opracowań metodycznych. Przygotowaliśmy również poradnik dla prowadzących. Dzieci mogą biegać, odkrywać ten świat i przy okazji dowiadywać się więcej o bezpieczeństwie w internecie.

Ja na przykład w ósmej klasie na informatyce pisałem w Wordzie, a tutaj dzieci mogą uczyć się, grając w Minecraft. Moim zdaniem różnica jest odczuwalna.

Nasze usługi edukacyjne świadczymy bezpłatnie. Dotyczy to również opracowanych przez nas lekcji w Minecraft Education. Sama platforma jest jednak płatna i to stanowi pewne ograniczenie. Jeśli się uda, będziemy próbowali rozwijać ten projekt, ponieważ ma potencjał, by zaangażować wiele dzieci.

Które błędne przekonanie dorosłych na temat bezpieczeństwa dzieci w internecie uważa pan za najbardziej niebezpieczne?

Trudno wskazać tylko jedno - to cały zestaw przekonań. Ale moim zdaniem najbardziej mylne jest to: „Mojemu dziecku nic złego się nie stanie”.

W naszej sytuacji trzeba uwzględnić wojnę. Rodzice i dzieci mogą postrzegać internet jako bezpieczną przestrzeń. Dlatego dorośli mogą nawet nieświadomie nie dostrzegać związanych z nim zagrożeń. Na przykład: „Moje dziecko jest jeszcze bardzo małe, nic mu nie grozi”. Albo: „Moje dziecko jest inne niż wszystkie”.

To normalne, że rodzice tak myślą, nie ma w tym nic złego. Tyle że takie przekonanie może utrudnić zauważenie problemu.

Według badania Study on Needs and Risks in the Field of Digital Safety of Children and Adolescents in Ukraine 66% ukraińskich rodziców jest przekonanych, że zagrożenia internetowe nie dotyczą osobiście ich własnego dziecka.

Istnieje nawet zjawisko nazywane „iluzją sypialni”. Polega ono na tym, że kiedy dziecko jest w domu i jest fizycznie bezpieczne, rodzice zakładają, że jest bezpieczne również w internecie. Jeśli ja jestem w kuchni, a dziecko w sypialni, to co może się wydarzyć? Przecież jest pod opieką, jest blisko, rozmawiamy ze sobą.

Jednak sama fizyczna bliskość nie oznacza, że widzimy wszystko, co dzieje się z dzieckiem w internecie.

Dorośli często mają podobne błędne przekonanie także o sobie: „Jestem bezpieczny, bo wiem, czym jest phishing, i nie klikam podejrzanych linków”. Ale nasze bezpieczeństwo w internecie nie zależy wyłącznie od tego, co wiemy. To również kwestia podatności na zagrożenia. Każdy z nas w dowolnej chwili może być bardziej podatny psychicznie, emocjonalnie lub fizycznie.

Na przykład idziesz do pracy, a przejeżdżający samochód ochlapuje cię wodą z kałuży. Przychodzisz do pracy, myślisz o swoim wyglądzie i nie zawsze w pełni skupiasz się na tym, co robisz w internecie lub co opowiadasz innym ludziom. A to może stwarzać zagrożenie.

Do tego wiele tematów związanych z bezpieczeństwem w internecie pozostaje tabu. Ludzie starają się o nich nie wspominać. Na przykład seksualne wykorzystywanie dzieci w internecie jest ogromnym problemem, o którym trudno mówić.

Według naszego ogólnokrajowego badania z 2026 roku około 16,5% uczniów przynajmniej raz w poprzednim roku zetknęło się w internecie z sytuacjami przemocy seksualnej lub wykorzystywania seksualnego: od pytań o podtekście seksualnym (9,5%) i próśb o przesłanie nagich zdjęć lub filmów (6,6%) po szantaż z wykorzystaniem takich materiałów (2,3%).

Wśród dzieci poniżej szóstego roku życia, według ocen rodziców, prawie co dziesiąte miało przynajmniej jedno takie doświadczenie.

Dlatego nie powinniśmy polegać wyłącznie na przekonaniu, że naszą rodzinę to ominie. Warto rozumieć zagrożenia i zauważać sytuacje, w których dziecko może potrzebować pomocy.

Dziecko nie umie jeszcze czytać i może nie mieć własnego telefonu. Dlaczego o bezpieczeństwie cyfrowym trzeba rozmawiać już w wieku przedszkolnym?

Ciekawostka: wspomniane przeze mnie badanie z 2026 roku wykazało, że większość przedszkolaków - około 58% - otrzymuje pierwsze własne urządzenie z dostępem do internetu w wieku 3–5 lat. Najczęściej w wieku trzech lat (26,5%), kiedy dziecko nie potrafi jeszcze ani czytać, ani pisać.

Dla przedszkolaków internet oznacza przede wszystkim filmy: z YouTube korzysta 81,5% dzieci. Media społecznościowe, w tym wspomniany Instagram, pozostają na razie wyjątkiem: ogółem korzysta z nich 4,6% przedszkolaków.

Brak umiejętności czytania nie oznacza, że dziecko nie korzysta już z internetu. Dzieci są niezwykle ciekawe świata i pomysłowe, szczególnie w wieku przedszkolnym.

Zdarzało mi się widzieć, jak znajomi dają dziecku telefon: „Masz, a ja zajmę się swoimi sprawami”. Co dziecko robi w internecie - nie wiadomo. Ale dorośli myślą: „Przecież nie umie czytać. Co takiego może zrobić? Ma trzy lata, co ono rozumie?”.

Pozornie brzmi to rozsądnie. W rzeczywistości jednak działa to trochę inaczej. Dzieci w tym wieku potrafią korzystać z Telegrama: wiedzą, jak wysyłać wiadomości głosowe, robić zdjęcia, nagrywać filmy i wysyłać te „kółeczka” - krótkie wiadomości wideo. I to już jest moment, w którym dziecko może zetknąć się z zagrożeniem.

Dlatego ważny jest nie tylko sam wiek, ale też charakterystyczne dla niego cechy rozwojowe. To od nich zależy, jak będziemy nawiązywać kontakt z dziećmi i wyjaśniać im kwestie bezpieczeństwa.

Dorośli muszą rozumieć, co dziecko robi w internecie, jakie treści ogląda i z czym może się zetknąć. Nie warto czekać, aż nauczy się czytać albo dostanie własny telefon, żeby zacząć zwracać na to uwagę.

Czego o bezpieczeństwie można uczyć dziecko w wieku 3–6 lat i jak wyjaśniać to zrozumiałym dla niego językiem?

Małe dzieci poznają świat za pomocą zmysłów: dotykają, wąchają, próbują smaków, poruszają się. Dlatego w tym wieku zwracałbym uwagę przede wszystkim na proste działania, a nie tylko na słowa. Dziecko może nie zapamiętać wyjaśnienia, ale zapamięta działania.

Można na przykład wyjaśniać pewne rzeczy za pomocą filmów animowanych. Mamy zestawy animacji dla dzieci w wieku przedszkolnym. Dziecko widzi bohatera na ekranie, utożsamia się z nim, a rodzice mogą na podstawie takich sytuacji pokazywać: kiedy się boisz, przyjdź do mamy albo taty.

To ważne z kilku powodów. Po pierwsze, buduje zaufanie do was na przyszłość. Po drugie, dziecko rozumie: jeśli coś się wydarzy, nie musi przechodzić przez to samo.

Ważne jest również uznawanie jego uczuć. Jeśli się boisz i chce ci się płakać - płacz. Jeśli czujesz strach, możesz o tym powiedzieć. Czasem dzieci są oceniane za swoje emocje, a jeśli zaczyna się to wcześnie, mogą przyzwyczaić się do tłumienia wszystkiego w sobie.

A później, gdy mają szesnaście lat, dziwimy się, dlaczego nie chcą opowiadać, co dzieje się w szkole. Choć wszystko mogło zacząć się już w wieku czterech lat od naszych słów: „Dlaczego płaczesz? Nie płacz”.

Ważne jest również, żeby dziecko rozumiało: już w tym wieku ma własne granice i może ich bronić. Najprawdopodobniej już próbuje to robić. Tyle że my, dorośli, jesteśmy fizycznie znacznie silniejsi i możemy nawet nie zauważać jego reakcji albo je ignorować.

Kiedy dziecko dorasta, mniej więcej w wieku pięciu lub sześciu lat warto zacząć omawiać również podstawowe zasady bezpieczeństwa w internecie. Ciekawa obserwacja: mówimy dzieciom, że nie wolno wsiadać do samochodu nieznajomego ani otwierać drzwi obcym. Tymczasem w internecie - możesz rozmawiać, z kim chcesz. Nie rozumiem tej logiki.

Trzeba wyjaśniać: nie wysyłajmy nieznajomym swoich danych osobowych. Ważne jest też wytłumaczenie, czym właściwie są dane osobowe. Nie wszystko w internecie jest prawdą. Nie wszystko, co widzisz na ekranie, jest prawdą.

Przy tym trzeba mówić językiem zrozumiałym dla dziecka. Dziecko nie potrzebuje skomplikowanych terminów, takich jak „sextortion” czy „grooming internetowy”. Musi wiedzieć, co zrobić w konkretnej sytuacji.

Najważniejszy komunikat brzmi: „Jeśli się przestraszysz albo myślisz, że zrobiłeś coś nie tak w internecie, przyjdź do nas. Wspólnie wszystko wyjaśnimy”.

Co dorośli powinni wiedzieć o treściach oglądanych przez dziecko i dlaczego warto wspólnie oglądać oraz grać?

Przede wszystkim trzeba zrozumieć: jeśli coś wygląda jak treść dla dzieci, nie oznacza to jeszcze, że jest dla nich przeznaczone.

Na przykład w moim dzieciństwie był serial animowany „Miasteczko South Park” - zresztą nadal istnieje. Kiedy rodzice widzieli, że go oglądam, myśleli: „To przecież kreskówka, co on tam może zobaczyć?”. Ale osoby, które wiedzą, o czym mowa, rozumieją: to zdecydowanie nie jest animacja dla dzieci.

Dziś dochodzą do tego tak zwane treści „brainrot”. To potoczne określenie niskiej jakości, chaotycznych i pozbawionych sensu treści, konsumowanych w dużych ilościach w formie krótkich filmów. Na przykład mem „6-7”: wejdźcie do przedszkola, powiedzcie dzieciom „6-7”, pokażcie gest - a wywołacie furorę. Gwarantuję. Podobnie było z trendem „Skibidi Toilet”.

Ryzyka związane z takim sposobem korzystania z treści obejmują wpływ na uwagę i uczenie się, problemy ze snem oraz możliwe konsekwencje dla rozwoju języka i komunikacji. Istnieje również ryzyko natrafienia na ukryte szkodliwe treści lub nawiązania kontaktu z nieznajomymi. Do tego dochodzi porównywanie się z innymi i FOMO - lęk przed przegapieniem czegoś ważnego.

Dlatego warto obserwować treści, z których korzysta dziecko, i rozumieć, co się w nich dzieje. Jeśli dziecko chce oglądać animacje, spróbujcie obejrzeć je razem.

W grach znaczenie ma nie tylko sama treść, ale też to, z kim dziecko może się kontaktować. Jeśli gra w Roblox, zagrajcie wspólnie. Dzięki temu lepiej zrozumiecie jego doświadczenia i możecie zauważyć sytuacje, w których ktoś zachęca je do wysyłania swoich zdjęć, udostępniania waszych danych bankowych lub robienia czegoś innego.

Dorośli powinni sami rozumieć internetowy świat dzieci. Dziecko interesuje na przykład to, jak MrBeast, popularny twórca na YouTube, poradzi sobie z kolejnym wyzwaniem. To właśnie przyciąga jego uwagę.

Warto więc pytać: „W co grasz? Jak spędzasz tam czas? Co to za gra? Mogę zagrać z tobą?”. I słuchać tego, co dziecko opowiada. „Bo dość często dzieci mówią znacznie więcej, niż dorośli są gotowi usłyszeć”.

Czy kontrola rodzicielska działa? Jakie ustawienia i zasady rodzinne mają sens?

Pierwsza rzecz, którą chciałbym powiedzieć: kontrola rodzicielska nie działa sama z siebie. To nie znaczy, że nie należy jej włączać. Należy, ale trzeba wyjaśniać dzieciom, dlaczego z niej korzystacie.

Zacząłbym nawet nie od ustawień technicznych, lecz od „prawnych”, jeśli można tak powiedzieć - od zasad, których przestrzegają wszyscy.

Jeśli ustalacie dla dzieci ograniczenia, na przykład nie korzystamy z telefonu po określonej godzinie albo podczas kolacji, sami również musicie ich przestrzegać. Kiedy dziecko widzi, że tego nie robicie, też będzie korzystać z telefonu, kiedy zechce. „Tobie wolno, to dlaczego mnie nie?”. To całkowicie logiczne.

Jeśli chodzi o ustawienia techniczne, nie ma uniwersalnej instrukcji, ponieważ stale się zmieniają. Warto wybierać dziecięce wersje aplikacji, na przykład YouTube Kids, i dostosowywać je do wieku oraz rozwoju psychicznego i emocjonalnego dziecka. Wśród ogólnych zaleceń są wyłączenie wyszukiwania i automatycznego odtwarzania tam, gdzie takie opcje są dostępne. Ze zwykłego YouTube radziłbym korzystać wspólnie z rodzicami - razem oglądać filmy.

Następnie - ograniczenia zakupów wszędzie, gdzie to możliwe, szczególnie w telefonie. Ważne, żeby dziecko nie mogło samodzielnie zmieniać tych ustawień.

Znaczenie ma też to, jak dorośli konfigurują samą kontrolę rodzicielską. Na przykład tata ustawia takie samo hasło do niej i do własnego telefonu, żeby łatwiej je zapamiętać. Kiedy dziecko dostaje powiadomienie, że czas się skończył, po prostu wpisuje znane hasło i gra dalej. Dlatego do ustawień kontroli rodzicielskiej potrzebne jest osobne hasło, nieużywane na innych urządzeniach i nieznane dziecku.

Zdarzają się też błędy techniczne aplikacji. Dzieci opowiadały mi o przypadkach, w których na określonym telefonie z konkretną wersją Androida kontrola przestawała działać po ponownym uruchomieniu urządzenia. Dzieci są znacznie bardziej pomysłowe, niż nam się wydaje.

Osobny temat to czaty w grach i możliwości komunikacji za ich pośrednictwem.

Dla przedszkolaków i dzieci w młodszym wieku szkolnym radziłbym też wyznaczyć konkretne miejsce korzystania z urządzeń. Na przykład we wspólnym pokoju, blisko rodziców, a nie gdziekolwiek. Ustalić trzy lub cztery proste zasady: nie gramy w łóżku, lecz w fotelu obok dorosłych; o czasie decyduje minutnik.

Na przykład mówimy: „Oto minutnik, ustawiamy dwie godziny. To cały twój czas w internecie w sobotę. Kiedy czas się skończy, odkładasz telefon i zajmujesz się czymś innym”. Dziecko widzi upływ czasu i stopniowo uczy się rozumieć, że istnieją ograniczenia, których trzeba przestrzegać.

Ale same ustawienia nie wystarczą. Trzeba mówić językiem zrozumiałym dla dziecka i samemu rozumieć, jak korzysta ono z internetu.

Jak przedszkole może rozwijać podstawy bezpieczeństwa cyfrowego nawet bez urządzeń?

Przede wszystkim powinny to być bardzo proste i oczywiste rzeczy. Małe dzieci nie wiedzą jeszcze wielu rzeczy, które wiedzą dorośli, i trzeba to uwzględniać.

Na przykład podczas oglądania obrazka możemy pytać: „Czy to mogłoby wydarzyć się naprawdę, czy jest zmyślone? Jak powstał ten obrazek?”. Ziejące ogniem smoki, które strzegą gór złota, nie żyją przecież w naszym świecie. Ale na ekranie wszystko można przedstawić tak, żeby wydawało się prawdziwe.

Z dziećmi z młodszych klas dość często gramy w „Prawda czy fikcja”. Pokazujemy sytuację albo obrazek i pytamy: czy to jest prawdziwe? W zależności od odpowiedzi dzieci można zmieniać poziom trudności. I nie musi to dotyczyć internetu - może dotyczyć czegokolwiek.

Na przykład na obrazku kot ze skrzydłami leci. Pytamy: „Czy tak może być naprawdę?”. Dzieci mówią: „Nie, to zmyślone”. Wtedy kontynuujemy: „Skąd to wiecie? Jak mógł powstać taki obrazek?”. Odpowiadają, że został zrobiony za pomocą jakiegoś programu, i omawiamy ich odpowiedzi.

To rodzaj dialogu sokratejskiego: zadajemy pytania, a dzieci odpowiadają. Celem tej gry nie jest tylko nauczenie odróżniania fałszywego obrazu od prawdziwego, ale wykształcenie nawyku zadawania pytań.

Stopniowo, wraz z wiekiem, pytania mogą stawać się bardziej złożone: „Dlaczego ta treść jest tak emocjonalna? Jakie jest źródło? Czy jest do niego link? A jeśli wpiszę ten sam nagłówek w Google, na jaką stronę trafię?”.

A kiedy chodzi o komunikację: „Kto do mnie pisze? Czego ta osoba ode mnie chce?”. I dalej: „Mamo, ktoś do mnie pisze. Co mam zrobić?”.

Oczywiście trzeba dochodzić do tego stopniowo. Krytyczne myślenie to umiejętność, która rozwija się przez długi czas. Ale nawyk zadawania pytań warto kształtować już od najmłodszych lat.

Dzieci są z natury bardzo pomysłowe i ciekawe świata. Kiedy wspieramy ich pytania i zadajemy kolejne, pomagamy rozwijać ich umiejętność analizowania.

Co sztuczna inteligencja zmienia w kwestii bezpieczeństwa dzieci? Nad czym dorośli powinni się zastanowić, zanim prześlą zdjęcia lub nagrania głosu dziecka?

Sztuczna inteligencja rozwija się bardzo szybko. Kiedy przesyłamy zdjęcie lub nagranie głosu dziecka do takiego serwisu, dane trafiają do przetwarzania. Ważne jest zrozumienie, co dzieje się z nimi później: czy są przechowywane i jak są wykorzystywane.

W rozmowach o internecie zawsze podkreślam: przesłane treści pozostaną tam na zawsze. Można je skopiować, zmienić i wykorzystać do oszustwa lub manipulacji.

Widzimy wzrost liczby materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie osób niepełnoletnich, również tworzonych za pomocą sztucznej inteligencji. Nawet zakazy i regulaminy serwisów nie zawsze powstrzymują sprawców.

Dlatego przed przesłaniem zdjęć dzieci warto zastanowić się, czy rzeczywiście jest taka potrzeba. Na przykład chcecie stworzyć ładny obrazek, na którym dziecko jest w kostiumie albo w rycerskiej zbroi. Ale ważne jest też przemyślenie, dokąd trafia jego zdjęcie i jak może zostać wykorzystane.

Dla mnie kluczowe jest zrozumienie, co interesuje dziecko, z kim i z czym wchodzi w interakcje oraz dokąd trafiają jego dane w internecie.

Co rodzice i przedszkola powinni wziąć pod uwagę przed publikacją zdjęć i filmów z dziećmi? Czym różnią się zagrożenia w publicznych mediach społecznościowych i zamkniętych grupach?

Bardzo często widzę, jak moi przyjaciele, znajomi ze szkoły, ze studiów czy inne znajome osoby publikują w mediach społecznościowych zdjęcia ze swoimi małymi dziećmi. Nie mam nic przeciwko temu - to wybór każdego człowieka. Moim zadaniem jest powiedzieć: proszę, zastanówcie się, bo w przyszłości może to stanowić zagrożenie dla waszego dziecka.

Taka publikacja nie musi mieć niebezpiecznych konsekwencji. Ale czy możecie zagwarantować, że nie dotkną właśnie was? Nie. I jeszcze jedno ważne pytanie: czy dziecko zgodziło się na publikację tych zdjęć? Jeśli jest bardzo małe, może w ogóle nie rozumieć, co się dzieje.

W otwartych mediach społecznościowych zdjęcie staje się publiczne. Bardzo łatwo zrobić zrzut ekranu, skopiować je, zmienić i wykorzystać ponownie. Wiele zależy od wyobraźni osoby, która zechce go użyć.

Geotagi, informacje o lokalizacji, mundurki i położenie przedszkola pomagają ustalić, gdzie dziecko przebywa, poznać jego przybliżony rytm dnia, zainteresowania i zajęcia.

Nawet informacja o tym, do którego przedszkola chodziło dziecko, może później stać się pretekstem do nawiązania kontaktu. Na przykład, kiedy ma już piętnaście lat, ktoś pisze: „O, ja też chodziłem do przedszkola numer 12. Ty też tam byłaś? Nie pamiętasz mnie? Bo ja ciebie pamiętam. Ale pięknie wyrosłaś”. I tyle - rozmowa się zaczyna. Pojawia się pozornie wspólne doświadczenie, które łączy te osoby.

Zdjęcia opublikowane przez dorosłych mogą też służyć do zastraszania dziecka. Na przykład ktoś grozi, że skrzywdzi jego mamę, jeśli dziecko nie wyśle swoich nagich zdjęć. Dla uwiarygodnienia groźby przesyła zdjęcie z jego kuchni - to samo, które wcześniej opublikowała mama. Obraz znajomego miejsca może sprawić, że groźba wyda się dziecku bardziej wiarygodna.

Dotyczy to nie tylko rodziców. Placówki edukacyjne też czasami nie zwracają uwagi na możliwe zagrożenia: nagrywają z dziećmi nowe trendy z TikToka i publikują te materiały. To może wyglądać uroczo i ładnie, ale trzeba też myśleć o możliwych konsekwencjach dla dziecka.

Jeśli chodzi o zamknięte grupy - po pierwsze, zrzut ekranu pamięta wszystko. Po drugie, taka grupa daje poczucie bezpieczeństwa: „Jest tu tylko dwanaście osób, wszystkich znam, nic złego się nie stanie”.

Ale nawet w zamkniętej grupie informacje można skopiować lub przekazać dalej. Konto jednego z uczestników może zostać przejęte. Właśnie poczucie bezpieczeństwa czasem zachęca ludzi do dzielenia się tym, czego nigdy nie opublikowaliby otwarcie.

W przypadku przedszkoli ważne jest, żeby placówka miała pisemną zgodę rodziców na publikację. Jeśli rodzice jej nie udzielają, radziłbym nie fotografować dziecka.

Nie należy tworzyć materiałów, kiedy dzieci znajdują się we wrażliwych sytuacjach: myją się, przebierają lub są w innych okolicznościach, które nie powinny stawać się publiczne.

Można też pokazywać pracę placówki, nie czyniąc twarzy dzieci głównym elementem kadru. Na przykład dzieci uczestniczą w zajęciach, a my fotografujemy nauczyciela, to, co jest napisane na tablicy, i dzieci od tyłu. Albo podczas pracy w grupach robimy zdjęcia z góry, tak żeby nie było widać ich twarzy.

W wydarzeniach online można również wykorzystywać maski w Zoomie i inne funkcje serwisów, które utrudniają identyfikację.

I oczywiście nie należy podpisywać zdjęć pełnymi imionami i nazwiskami dzieci ani dodawać informacji o lokalizacji czy geotagów.

Dziecko powiedziało, że ktoś w internecie prosi je o zdjęcie albo o zachowanie rozmów w tajemnicy. Jak powinien zareagować dorosły i gdzie szukać pomocy?

Przede wszystkim nie należy dziecka karać, obwiniać ani wypytywać, jeśli nie chce o tym rozmawiać. Kiedy znajduje się w tak stresującej sytuacji, naszym zadaniem jest go wysłuchać i usłyszeć.

Ważne, żeby powiedzieć: „Jesteśmy przy tobie, jesteśmy gotowi pomóc i przejść przez to razem”. Nie należy obiecywać, że wszystko na pewno będzie dobrze, ponieważ nie możemy tego zagwarantować. Ale możemy być blisko i wspierać.

Sami dorośli powinni starać się reagować spokojnie. Jeśli dziecko zobaczy silny strach albo gwałtowną reakcję, może pomyśleć: „Po co o tym powiedziałem? Teraz jeszcze przez to będę mieć problemy”. Koniecznie podziękujcie mu za zaufanie.

I trzeba pamiętać: dziecko nie jest winne. Odpowiedzialny jest wyłącznie sprawca. Podkreślam - wyłącznie sprawca. Nie ma miejsca na stygmatyzację ani obwinianie dziecka.

Następnie - nie usuwać korespondencji i nie czyścić urządzenia: informacje mogą być potrzebne organom ścigania. Warto zachować nazwę użytkownika rozmówcy, link do jego profilu, daty i godziny wiadomości oraz samą korespondencję: jak zaczęła się rozmowa, gdzie znalazł dziecko i co mu pisał.

Nie należy wdawać się w rozmowę ze sprawcą, odpowiadać mu ani grozić. Może to sprowokować go do bardziej agresywnego działania. Trzeba przerwać komunikację.

Nie należy też rozpowszechniać tych materiałów ani pokazywać ich innym osobom. Gromadzimy informacje, które potencjalnie mogą stać się dowodami, a ich dalszym wykorzystaniem zajmują się organy ścigania.

Po zachowaniu niezbędnych informacji należy zablokować kontakt i zgłosić go na platformie lub w aplikacji. Jeśli materiały zostały już rozpowszechnione, trzeba również zwrócić się do platformy z prośbą o ich usunięcie.

Jeśli dziecko wysłało swoje nagie zdjęcia lub filmy, doświadczyło szantażu z użyciem takich materiałów, cyberprzemocy, groomingu internetowego lub prześladowania w sieci, warto zwrócić się do cyberpolicji. Szczególnie wtedy, gdy zagrożone jest życie lub zdrowie dziecka.

Na infolinię 1545 można dzwonić z dowolnymi pytaniami dotyczącymi bezpieczeństwa w internecie: po doprecyzowanie, wyjaśnienie lub pomoc w przypadkach przemocy. Po połączeniu należy nacisnąć gwiazdkę, a następnie 3.

W przypadku treści związanych z seksualnym wykorzystywaniem dziecka można zwrócić się do specjalistycznych portali Take It Down oraz Internet Watch Foundation - IWF.

Można również skontaktować się z naszą organizacją. Mamy psychologa, który pracuje z takimi przypadkami, i także możemy pomóc.

Od czego powinno zacząć przedszkole, które chce przeszkolić zespół i pomóc rodzicom? Gdzie znaleźć wasze materiały i czy można z nich korzystać za granicą?

Przede wszystkim radziłbym zapoznać się z naszą stroną. Są tam różne działy z przykładami i praktycznymi zaleceniami: jak rozmawiać z dziećmi, jak konfigurować środowisko cyfrowe i na co zwracać uwagę.

Na początek poleciłbym trzy zasoby:

Nasze materiały są dostępne bezpłatnie. Mamy kursy online dla nauczycieli, psychologów szkolnych, osób zarządzających placówkami edukacyjnymi, policjantów pracujących z nieletnimi i pracowników socjalnych.

Materiałów dla edukacji przedszkolnej na razie nie ma tak wiele. To specyficzny obszar, zwłaszcza jeśli chodzi o bezpośrednią komunikację z dziećmi. Mogę przyjść do uczniów od drugiej do jedenastej klasy i przeprowadzić lekcję, ale przedszkolaki potrzebują innego podejścia: dzieci w tym wieku nie tak łatwo wpuszczają nieznajomą osobę do swojego świata.

Dlatego takie materiały wymagają osobnego opracowania. Obecnie również staramy się zrozumieć, jak możemy wesprzeć edukację przedszkolną i jakie lekcje przygotować.

Jednocześnie w naszych poradnikach są zalecenia dla rodziców dzieci w różnym wieku. Dotyczą zdrowia psychicznego, bezpieczeństwa w internecie w szerszym ujęciu, przemocy seksualnej i komunikacji z dziećmi. Jest też osobna seria poradników technicznych - od ustawień Telegrama po telewizory - żeby rodzice mogli zadbać o techniczną stronę bezpieczeństwa dzieci.

Mamy również kanał na YouTube. Prowadzimy wiele webinarów na żywo, transmitowanych na YouTube i w mediach społecznościowych. Ich nagrania można oglądać później.

Jest także dziesięcioodcinkowy podcast dla rodziców o bezpieczeństwie dzieci w internecie. Pozwala dokładniej poznać różne tematy i wybrać te, które odpowiadają własnym potrzebom.

Jeśli chodzi o inne języki, materiały, o których rozmawiamy, są dostępne po ukraińsku. Rodzinom i nauczycielom za granicą mogą jednak przydać się nagrania na YouTube: można korzystać z automatycznych napisów i automatycznego tłumaczenia na inny język.

Co dorośli powinni zmienić przede wszystkim, żeby dziecko im ufało i zwracało się po pomoc?

Zacząłbym od świadomego podejścia. Oprócz ustawień bezpieczeństwa na urządzeniach trzeba rozmawiać z dziećmi o bezpieczeństwie w internecie.

Prawdziwa ochrona to nie tylko wiedza dziecka o tym, czym jest cyberprzemoc. To dziecko, które wie: może przyjść do dorosłego, a on go nie ukarze, tylko wesprze i pomoże.

Dlatego zacząłbym od prób budowania zaufania. Widzę to również u swoich uczniów: znacznie łatwiej pracuje mi się z dziećmi, z którymi łączy mnie zaufanie. Ufają mi i mojej opinii, z większym zainteresowaniem odbierają to, co proponuję.

Najważniejsze to po prostu rozmawiać z dziećmi. Pytać, jak minął dzień. Jest tu jednak ważny szczegół: nie tylko pytać, ale też opowiadać coś o sobie. Bo życie nie jest wywiadem ani wykładem, który dziecko ma wam nieustannie wygłaszać.

Na przykład: „Dzisiaj w pracy przydarzyła mi się taka sytuacja. A jak minął twój dzień?”. Wtedy dziecko może podzielić się własną historią albo zadać dodatkowe pytanie. To wymiana życiowych doświadczeń.

Jednocześnie trzeba rozumieć, jakimi własnymi problemami można się dzielić. Nie chodzi o opowiadanie, że brakuje pieniędzy na rachunki albo że obniżono wam pensję. Takie rozmowy mogą stać się dla dziecka dodatkowym obciążeniem emocjonalnym.

Natomiast powiedzenie, że ktoś nadepnął wam dziś na stopę w komunikacji miejskiej i było to nieprzyjemne, to inna sytuacja. Dzielicie się swoimi doświadczeniami i uczuciami, nie przerzucając na dziecko problemów dorosłych.

Kolejna ważna rzecz to dawanie dziecku odpowiedzialności dostosowanej do jego wieku i wyjaśnianie konsekwencji.

Podam przykład z własnego życia. Kiedy miałem czternaście lat, podszedłem do mamy i powiedziałem, że chcę tatuaż. Spodziewałem się usłyszeć: „Jaki tatuaż, ty tak poważnie?”. A ona powiedziała: „Zrób sobie”. I nagle zrozumiałem: nie, nie chcę. Bo to na całe życie i to ja będę musiał żyć z tą decyzją.

Dla mnie ta historia jest o zaufaniu i świadomości konsekwencji. Ze względu na etap rozwoju psychicznego i emocjonalnego dzieci mogą nie zastanawiać się, co będzie dalej. Wiele rzeczy po prostu wydaje im się fajnych.

Dlatego ważne jest nie tylko mówienie: „Najpierw pomyśl, potem zrób”, ale też pytanie: „Dlaczego to zrobiłeś? Jak myślisz, jakie mogą być tego konsekwencje?”. I rozmawianie o tym.

I oczywiście trzeba dawać przykład. Szczególnie dzieciom w wieku przedszkolnym i młodszym szkolnym: rodzice są dla nich niekwestionowanym autorytetem, a dzieci robią to, co wy.

W codziennym życiu może to pozostawać niezauważone. Ale kiedy obserwuję młodszych uczniów, bardzo wyraźnie widzę, jak odzwierciedlają zachowania swoich rodziców.

Dlatego jeśli chcemy, żeby dziecko dbało o swoje bezpieczeństwo w internecie, powinniśmy zacząć od siebie. To my jesteśmy dla niego przykładem.

🎭 Za kulisami zawodu

Na zakończenie każdego wywiadu zadajemy naszym rozmówcom kilka osobistych pytań, które pokazują ich z innej strony - poza działalnością zawodową.

Jaka jest pana ulubiona książka z dzieciństwa i dlaczego?

Nie pamiętam dokładnego tytułu, ale dziadek podarował mi zbiór baśni z zachodniej Ukrainy. Sam pochodzę z północy. Z jakiegoś powodu ta książka była w kilku miejscach przebita widelcem - na wylot.

To była bardzo ciekawa książka z baśniami galicyjskimi. Dzięki niej już w wieku pięciu lat wiedziałem, kim jest „gazda” - gospodarz lub rolnik, co oznacza „kohut” - kogut, i czym jest „watra” - ognisko. Czytałem, poznawałem ten świat i bardzo mi się to podobało.

Jakiej rady udzieliłby pan młodszemu sobie?

Najpierw chciałem powiedzieć: niczego nie zmieniaj i rób dalej to, co robisz, bo jestem naprawdę dość zadowolony z tego, jak wszystko się potoczyło. Ale jeśli miałbym udzielić rady - częściej mówić ludziom, których kochasz, że ich kochasz. Bo mają taką bolesną właściwość: odchodzą z twojego życia w najmniej oczekiwanym momencie.

Co mogłoby zaskoczyć naszych czytelników na pana temat?

To będzie dość proste. Wiem, że nazwę Estonia wiąże się ze wzmianką rzymskiego historyka Tacyta z 98 roku naszej ery. Napisał traktat o pochodzeniu Germanów - dokładnego tytułu teraz nie pamiętam.

Nie musi to oznaczać, że chodziło właśnie o współczesną Estonię, ale jest to jedna z opowieści związanych z pochodzeniem wczesnej ludności estońskiej. No tak, historyk wie takie rzeczy.


O autorze

avatar
Anna Aleksenko

Anna Aleksenko is a Country Manager of ELIIS in Ukraine. She has a degree in land management and cadastre and 10 years of experience in the field of land resources from an ordinary employee to the director of the enterprise, where she realized that the paper routine is not for her, and since 2016 she began to look for new professional experience. Since 2018, Anna has been collaborating with the Estonian “Praxis Centre for Policy Studies” for 4 years, where, with the support of the Estonian Ministry of Foreign Affairs, сonsulting projects on the exchange of experience were implemented in Ukraine at both the state and local levels. And since the end of 2021, she has immersed herself in the more interesting field of Estonian EDTECH and represented the interests of the Estonian educational startup Edumus in Ukrainian projects. Since October 2022 and nowdays, she is responsible for the promotion and sales of ELIIS on the Ukrainian market.

Skontaktuj się